Pasta z fluorem czy bez fluoru? Co mówią WHO, EFSA, Cochrane i polskie zalecenia dla dzieci

31 października 2025 r. amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) ogłosiła działania, które mają ograniczyć sprzedaż fluoru do połykania – preparatów na receptę dla dzieci poniżej 3 lat i starszych dzieci bez wysokiego ryzyka próchnicy. W lipcu tego samego roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) przeliczył od nowa bezpieczne dawki fluoru.

Żaden z tych dokumentów nie zakazuje pasty z fluorem. FDA pisze o produktach do połykania, a pasty w ogóle nie wymienia. EFSA wprost stwierdza, że pasta używana prawidłowo – na powierzchnię zębów, potem wypluta – nie zwiększa ilości fluoru w organizmie. W Polsce spór ma jeszcze jeden wymiar: woda z kranu nie jest u nas fluorkowana.

Czy pasta z fluorem chroni przed próchnicą?

Tak – to jedna z najlepiej przebadanych metod w stomatologii. Przegląd Cochrane z 2019 r. objął 96 badań z losowaniem z lat 1955–2014. U dzieci i nastolatków pasta z 1000–1250 ppm fluoru i z 1450–1500 ppm zmniejszała przyrost próchnicy w zębach stałych w porównaniu z pastą bez fluoru. Pewność tych dowodów autorzy ocenili odpowiednio jako wysoką i umiarkowaną. Stężenie 1450–1500 ppm działało nieco lepiej niż 1000–1250 ppm. U dorosłych w każdym wieku pasta z 1000–1100 ppm też ograniczała nowe ubytki.

Skrót ppm oznacza części na milion: 1000 ppm to 0,1% fluoru. Stężenie znajdziesz na opakowaniu.

WHO zaleca szczotkowanie dwa razy dziennie pastą z 1000–1500 ppm fluoru, a zbyt mały kontakt z fluorem wymienia wśród powodów, dla których chorób jamy ustnej przybywa. Dotyczą one prawie 3,7 mld ludzi. Nieleczona próchnica zębów stałych to według WHO najczęstszy problem zdrowotny na świecie.

Pasta z fluorem chroni szkliwo przed próchnicą. Kamień nazębny i nieświeży oddech to osobne historie.

O co chodzi w sporze o fluor?

O wodę, nie o pastę. W 2025 r. „JAMA Pediatrics” opublikowała metaanalizę 74 badań nad fluorem i ilorazem inteligencji dzieci. Większość pokazała związek: im więcej fluoru, tym niższe IQ. Tyle że 45 z 74 badań pochodziło z Chin, a 12 z Indii. Aż 52 oceniono jako obarczone wysokim ryzykiem błędu. Przy wodzie z mniej niż 1,5 mg fluoru na litr związek w zbiorczej analizie znikał, a utrzymywał się tylko w badaniach o niskim ryzyku błędu. Autorzy piszą tu o skąpych danych i niepewności.

Nawet FDA w komunikacie z października 2025 r. przyznaje, że według dowodów fluor zmniejsza ryzyko próchnicy u starszych dzieci. Ograniczenie dotyczy fluoru do połykania, którego bezpieczeństwa i skuteczności agencja nigdy nie oceniła.

EFSA doszła w 2025 r. do podobnego wniosku co autorzy metaanalizy. Możliwe szkody dla układu nerwowego płodu pojawiają się powyżej 1,5 mg/l – to unijny limit dla wody pitnej. Poniżej tej granicy dowody są niespójne. W europejskich wodociągach fluoru jest zwykle mniej niż 0,3 mg/l.

Większość Polaków ma w kranie poniżej 0,5 mg/l – podają polscy eksperci w zaleceniach z 2022 r. Wody butelkowane sprzedawane w kraju zawierają od 0,1 do 1,39 mg/l. Spór o fluorkowanie wody jest u nas teoretyczny – nikt nie dodaje fluoru do wodociągów.

Czym jest fluoroza?

To skutek nadmiaru fluoru w czasie, gdy zęby stałe dopiero się formują. W łagodnej postaci – przebarwienia szkliwa. Według polskich zaleceń najbardziej wrażliwy okres dla stałych siekaczy i pierwszych trzonowców to 15.–30. miesiąc życia, a dla pozostałych zębów – czas do 6. roku życia. Dlatego przy wyborze stężenia pasty dla małego dziecka trzeba brać pod uwagę ryzyko fluorozy. Podkreśla to też przegląd Cochrane.

EFSA policzyła najgorszy scenariusz: dziecko w wieku 4–8 lat połyka całą pastę, którą nałożono mu na szczoteczkę. Wtedy łagodna fluoroza jest możliwa. Jeśli dziecko porządnie wypluwa pastę, jest to mało prawdopodobne.

Nowe limity EFSA z 2025 r. dotyczą fluoru ze wszystkich źródeł łącznie – wody, jedzenia i połkniętych preparatów:

• niemowlęta do 12 miesięcy – 1 mg dziennie,
• dzieci w wieku 1–3 lat – 1,6 mg dziennie,
• dzieci w wieku 4–8 lat – 2 mg dziennie,
• dzieci od 9 lat, dorośli i kobiety w ciąży – 3,3 mg dziennie.

Przy obecnej zawartości fluoru w europejskiej wodzie prawie żadna grupa wiekowa tych limitów nie przekracza.

Kiedy pasta bez fluoru ma sens?

Rzadziej, niż sugerują półki. Polscy eksperci oceniają, że dowody na skuteczność past bez fluoru w porównaniu z fluorem są niewystarczające.

Najciekawszy wyjątek ma polski adres. W Poznaniu i Białymstoku 189 dorosłych przez 18 miesięcy myło zęby albo pastą z 1450 ppm fluoru, albo pastą bez fluoru, za to z hydroksyapatytem – głównym minerałem szkliwa. Ani oni, ani badacze nie wiedzieli, kto dostał którą. Wśród osób, które dotrwały do końca, nowych ubytków nie miało 89,3% w grupie hydroksyapatytu i 87,4% w grupie fluoru. Pasta bez fluoru okazała się „nie gorsza” przy przyjętym marginesie 20%. Badanie współfinansował niemiecki producent past, a trzech współautorów to jego pracownicy.

To jedno badanie u dorosłych, nie nowy standard. Przy wysokim ryzyku próchnicy polskie zalecenia idą w przeciwną stronę: więcej fluoru, np. lakier fluorkowy w gabinecie, a powyżej 16. roku życia pasta z 5000 ppm – tylko na zlecenie dentysty. O paście bez fluoru dla dziecka też decyduj razem z nim.

Ile pasty z fluorem dla dziecka?

Polskie zalecenia z 2022 r. każą ograniczać ilość pasty z 1000 ppm fluoru i do 8. roku życia stosować ją pod kontrolą rodziców. Dokładne porcje dla każdego wieku podaje brytyjska NHS:

Wiek dziecka	Fluor w paście	Ilość pasty	Kto szczotkuje
od pierwszego zęba do 3 lat	co najmniej 1000 ppm	cienka smuga	rodzic
3–6 lat	1000–1500 ppm	ziarnko groszku	dziecko pod okiem rodzica
od 7 lat	1350–1500 ppm	NHS nie podaje	dziecko, rodzic sprawdza

Trzy rzeczy, o których łatwo zapomnieć:

• szczotkuj dwa razy dziennie przez ok. 2 minuty, w tym zawsze tuż przed snem,
• po szczotkowaniu wypluj pastę, ale nie płucz ust – płukanie osłabia działanie fluoru,
• płukanki, żele i pianki z fluorem są dla dzieci dopiero po 6. roku życia, a lakier fluorkowy u dentysty – bez względu na wiek.

Według badań ankietowych przytoczonych w polskich zaleceniach za dużo pasty nakłada 80% opiekunów dzieci do 2 lat i 75% opiekunów dzieci w wieku 2–6 lat. Spór o fluor toczy się w Waszyngtonie. Rozstrzyga się nad umywalką – w ilości pasty na szczoteczce.

Źródła

• Fluoride toothpastes of different concentrations for preventing dental caries – Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019
• Oral health – fact sheet – Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), 2025
• Fluoride safety: updated intake levels for all ages – Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), 2025
• Środki fluorkowe w zapobieganiu i leczeniu próchnicy i erozji zębów u dzieci, młodzieży i dorosłych – rekomendacje Polskich Ekspertów – Nowa Stomatologia, 2022
• Children's teeth – NHS, 2025
• Fluoride Exposure and Children's IQ Scores: A Systematic Review and Meta-Analysis – JAMA Pediatrics, 2025
• FDA Acts to Protect Children from Unapproved Fluoride Drug Products – Agencja Żywności i Leków (FDA), 2025
• Caries-preventing effect of a hydroxyapatite-toothpaste in adults: a 18-month double-blinded randomized clinical trial – Frontiers in Public Health, 2023