Detoks organizmu – co naprawdę robią wątroba i nerki i co im szkodzi

W 2015 r. w „Journal of Human Nutrition and Dietetics” ukazał się przegląd badań nad dietami detoks. Wynik: ani jednego badania z losowaniem, które sprawdziłoby komercyjną dietę detoks u ludzi. Kilka małych prac z wadliwą metodologią. Wstępne dane o „oczyszczających” produktach – głównie z badań na zwierzętach.

Tymczasem prawdziwe oczyszczanie organizmu robią codziennie dwa narządy – bez soków. Nerki przepuszczają przez filtry ok. 140 litrów krwi na dobę. Wątroba neutralizuje alkohol i amoniak. Najczęściej przeszkadza im to, co ludzie robią na co dzień – a czasem to, co robią w ramach detoksu.

Czy diety detoks działają?

Autorzy przeglądu, Klein i Kiat, postawili cztery pytania: czy diety detoks są potrzebne, na czym polegają, czy działają i czy mogą szkodzić. Na pytanie o skuteczność odpowiedź jest krótka – brakuje dowodów. Kilka badań sugerowało, że komercyjne programy wspierają pracę wątroby i usuwanie trwałych zanieczyszczeń organicznych. Wszystkie miały wadliwą metodologię i małe próby. Wstępne dowody dla kolendry czy wodorostów nori pochodziły w większości z badań na zwierzętach. Autorzy apelowali o porządne badania, żeby konsumenci znali zarówno możliwe korzyści, jak i ryzyko takich programów.

Przemysł detoksu – jak piszą autorzy – kwitnie. Dowody za nim nie nadążają. O konkretnych naparach przeczytasz w tekstach o herbacie z imbirem i miętą na wątrobę oraz o nagietku, ślazie i mniszku. Tu chodzi o narządy, które wykonują prawdziwą robotę.

Jak wątroba oczyszcza organizm?

Wątroba waży u mężczyzn 1500–1700 g, u kobiet 1300–1500 g, a krew, którą jest wypełniona, dokłada kolejne 500–800 g. 70–80% krwi dopływa do niej żyłą wrotną, prosto od jelit. Prof. Jacek Juszczyk z Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu wylicza na mp.pl, co wątroba robi:

• neutralizuje toksyny, m.in. alkohol i amoniak, który przerabia na mocznik,
• przetwarza leki i rozkłada hormony,
• wytwarza żółć potrzebną do trawienia tłuszczów,
• produkuje 85% białek osocza, w tym albuminy i białka krzepnięcia,
• wytwarza, magazynuje i uwalnia glukozę,
• przechowuje zapasy witamin A, D i B12 oraz żelaza.

Ma też dużą zdolność regeneracji – pod warunkiem, że niszczenie nie przekracza możliwości odnowy. Stąd paradoks alkoholu: stłuszczona od picia wątroba zwykle się odnawia, gdy przestaniesz pić. Marskość – już nie.

Co robią nerki?

Każda nerka ma ok. miliona maleńkich filtrów, czyli nefronów. Według amerykańskiego instytutu NIDDK w ciągu doby nerki filtrują ok. 150 kwart krwi, czyli ok. 140 litrów. Moczem zostaje z tego tylko ok. 1–2 litry. Wychodzą w nim zbędne produkty przemiany materii, nadmiar wody i kwasy wytwarzane przez komórki.

Nerki wytwarzają też hormony, które pomagają kontrolować ciśnienie, produkować czerwone krwinki i utrzymać zdrowe kości. Nie potrzebują do tego soków. Niektóre soki potrafią im zaszkodzić – o tym niżej.

Co szkodzi wątrobie i nerkom?

NHS wymienia trzy główne przyczyny chorób wątroby: otyłość, nierozpoznane zakażenie wirusem zapalenia wątroby i nadużywanie alkoholu. Poniżej alkohol – i dwie rzeczy, które bywają sprzedawane jako „oczyszczanie”.

Alkohol

Alkoholowa choroba wątroby ma trzy etapy. Najpierw stłuszczenie – często bez objawów i zwykle odwracalne, jeśli przestaniesz pić. Potem alkoholowe zapalenie wątroby: narząd jest obrzęknięty i uszkodzony, część szkód da się jeszcze naprawić. Na końcu marskość – rozległe blizny, których zwykle nie da się cofnąć.

Suplementy w dużych dawkach

Zielona herbata parzona tradycyjnie jest według EFSA na ogół bezpieczna. Z naparów dorośli w UE przyjmują średnio 90–300 mg EGCG (głównej katechiny zielonej herbaty) dziennie. Suplementy z jej ekstraktem dostarczają od 5 do 1000 mg dziennie. W badaniach klinicznych dawki od 800 mg dziennie w suplementach istotnie podnosiły we krwi aktywność transaminaz, czyli enzymów, które rosną przy uszkodzeniu wątroby. Ta sama roślina – w filiżance na ogół bezpieczna, w kapsułce w dużej dawce obciąża wątrobę.

Soki pite w dużych ilościach

W 2013 r. w „The American Journal of Medicine” opisano pacjenta z ostrą niewydolnością nerek po piciu dużych ilości soków z owoców i warzyw bogatych w szczawiany. Szczawiany odłożyły się w nerkach jako kryształy. Autorzy przejrzeli też 65 chorych leczonych w Mayo Clinic w latach 1985–2010, u których w biopsji nerki znaleziono kryształy szczawianu wapnia. U trzech przyczyną była najpewniej dieta – zawsze u osób z przewlekłą chorobą nerek. Wniosek: przy chorych nerkach dieta bogata w szczawiany, także z sokowirówki, może wywołać ostrą niewydolność nerek.

Sok, który uszkadza narząd odpowiedzialny za oczyszczanie krwi, to nie figura retoryczna. To opis przypadku z czasopisma medycznego.

Kiedy do lekarza

Większość chorób wątroby na początku nie daje żadnych objawów – ostrzega NHS. Do lekarza rodzinnego idź, gdy pojawią się:

• zażółcenie skóry lub białek oczu,
• obrzęk brzucha albo nóg,
• drżenie rąk,
• gorączka,
• splątanie, kłopoty z koncentracją i pamięcią.

Idź także wtedy, gdy martwi Cię, ile pijesz. Jeśli pijesz dużo, nie odstawiaj alkoholu nagle bez porady lekarza – według NHS gwałtowne odstawienie po ciężkim piciu bywa niebezpieczne.

Dzwoń na 112 albo jedź na SOR, gdy pojawią się wymioty z krwią, czarne, smoliste stolce, ból brzucha, duszność, nagłe splątanie, zawroty głowy albo trudność z utrzymaniem przytomności.

Co według badań pomaga wątrobie?

NHS wymienia proste rzeczy: zdrowa masa ciała, umiar z alkoholem, a dla osób z grupy ryzyka – szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B.

Najlepiej udokumentowana jest utrata masy ciała. W badaniu z Hawany 293 osoby z potwierdzonym w biopsji niealkoholowym stłuszczeniowym zapaleniem wątroby przez rok zmieniały dietę i aktywność. Po 52 tygodniach zapalenie ustąpiło u 25%, a włóknienie cofnęło się u 19%. Wśród osób, które schudły co najmniej 5%, zapalenie ustąpiło u 58%. Wśród tych, które schudły co najmniej 10% – u 90%, a włóknienie cofnęło się u 45%.

Tylko 30% uczestników zrzuciło choćby 5% masy ciała. Najskuteczniejszy „detoks” wątroby w tym badaniu nie miał nic wspólnego z sokami. Był to rok zmiany jedzenia i ruchu – i 10% mniej kilogramów.

Źródła

• Detox diets for toxin elimination and weight management: a critical review of the evidence – Journal of Human Nutrition and Dietetics, 2015
• Wątroba – gdzie się znajduje, budowa, funkcje – mp.pl, 2023
• Your Kidneys & How They Work – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), 2018
• Alcohol-related liver disease – NHS, 2026
• Liver disease – NHS, 2023
• Scientific opinion on the safety of green tea catechins – EFSA Journal, 2018
• Oxalate nephropathy due to „juicing”: case report and review – The American Journal of Medicine, 2013
• Weight Loss Through Lifestyle Modification Significantly Reduces Features of Nonalcoholic Steatohepatitis – Gastroenterology, 2015