Łupież – jak się go pozbyć? Szampony według badań, ocet, oleje i nawroty

Żeby wyhodować w laboratorium drożdżaki Malassezia, trzeba dodać do pożywki tłuszczu – na przykład oliwy z oliwek. Te same drożdżaki żyją naturalnie na ludzkiej skórze i to z nimi dermatolodzy wiążą łupież. A najczęściej polecanym produktem w filmach o łupieżu na YouTube był olej kokosowy.

Łupież nie jest zaraźliwy i nie bierze się z brudu. Wielu dermatologów uważa go za najłagodniejszą odmianę łojotokowego zapalenia skóry (ŁZS). Leki przeciwgrzybicze na ŁZS sprawdzono w 51 badaniach z udziałem 9052 osób (przegląd Cochrane, 2015). Wiadomo, które szampony działają i jak ograniczyć nawroty.

Skąd się bierze łupież?

ŁZS to przewlekły stan zapalny w miejscach bogatych w gruczoły łojowe: na skórze głowy, twarzy i tułowia. Na głowie przybiera postać od łagodnego łupieżu po sączącą się wysypkę. Dotyczy 2–5% ludzi na świecie, częściej mężczyzn, najczęściej około 40. roku życia.

Głównym podejrzanym są drożdżaki Malassezia, a ich pożywką jest łój. Zjadają część kwasów tłuszczowych, a zostawiają nienasycone, które mogą podrażniać skórę. Ich rola wciąż budzi spory, ale poszlaka jest mocna: gdy lek przeciwgrzybiczy zmniejsza liczbę drożdżaków, objawy słabną.

Nie brud, ale mycie ma znaczenie: przegląd Cochrane wymienia rzadkie mycie skóry wśród czynników ryzyka – obok stresu, zmęczenia, tłustej skóry i otyłości. Według NHS łupież nasila też zimno.

Łupież, sucha skóra czy łuszczyca?

Łupież łatwo wziąć za suchą skórę. Nawet Amerykańska Akademia Dermatologii (AAD) opisuje go jako drobne kawałki suchej skóry odpadające od skóry głowy, a według NHS skóra może być przy nim sucha i swędząca.

Pomyłka ma swoją cenę. W 2023 r. dermatolodzy z Birmingham w Alabamie opisali zwyczaj wielu osób pochodzenia afrykańskiego: biorą łuski ŁZS za „suchą skórę głowy” i natłuszczają ją olejami. Według autorów może to nasilać chorobę i przedłużać jej przebieg. Łuszczenie to objaw, nie rozpoznanie:

• Płatki są tłustawe, białe albo żółtawe, a skóra głowy szybko się przetłuszcza – to typowy obraz łupieżu i ŁZS. Sięgnij po szampon, nie po olej.
• Łuszczą się też brwi, fałdy przy nosie, skóra za uszami albo pod zarostem – to typowe miejsca ŁZS i powód, by pójść do lekarza.
• Na głowie są czerwone, bolesne placki ze strupami, pokryte srebrzystymi łuskami – tak NHS opisuje łuszczycę. Bywa, że występuje razem z ŁZS.
• Wysypka jest czerwona lub srebrzysta, czasem z placami bez włosów – to może być grzybica skóry głowy.
• Skóra jest czerwona i podrażniona, czasem z pęcherzami, po farbie do włosów, lakierze, żelu albo piance – to może być reakcja na kosmetyk (kontaktowe zapalenie skóry).
• Niemowlę ma tłuste, żółtawe strupy na głowie, brwiach i w okolicy pieluszki – to ciemieniucha.
• Sucha, czerwona, łuszcząca się i bardzo swędząca skóra jest też w innych miejscach ciała – to może być wyprysk. Gdy jest po prostu sucha, zobacz sposoby na suchą skórę.

Szampon na łupież – które składniki mają dowody?

Najwięcej danych w przeglądzie Cochrane dotyczy ketokonazolu (12 badań kontra placebo, 3253 osoby) i cyklopiroksu (11 badań, 3029 osób). Ale 24 z 51 badań miały konflikt interesów, np. finansowanie przez producentów, a tylko 6 sprawdzało efekt dłużej niż 5 tygodni.

Składnik	Co pokazały badania	Jak stosować
Ketokonazol 2%	Po 4 tygodniach ryzyko, że wysypka nie zejdzie, o 31% mniejsze niż po placebo (8 badań, dowody niskiej jakości).	2 razy w tygodniu przez 2–4 tygodnie, potem raz w tygodniu
Cyklopiroks 1%	Ryzyko, że wysypka nie zejdzie, o 21% mniejsze niż po placebo (8 badań, dowody umiarkowanej jakości), przy podobnej liczbie działań niepożądanych. Wypada podobnie jak ketokonazol.	1–2 razy w tygodniu przez 4 tygodnie; raz w tygodniu nie wypadał istotnie gorzej
Pirytionian cynku 1%	W badaniu z Belgii (2002) słabszy od ketokonazolu: na każde 10 osób leczonych ketokonazolem zamiast cynkiem objawy ustąpiły całkowicie u jednej więcej. W UE zakazany w kosmetykach.	W badaniu 2 razy w tygodniu przez 4 tygodnie
Siarczek selenu 2,5%	W badaniu z Kanady (1993) zmniejszał łuszczenie niemal tak jak ketokonazol, ale wszystkie działania niepożądane – m.in. pieczenie, rozjaśnienie włosów i pomarańczowe zabarwienie skóry głowy – wystąpiły w grupie selenu.	W badaniu 2 razy w tygodniu przez 4 tygodnie. W kosmetykach w UE dozwolone najwyżej 1%
Smoła węglowa, kwas salicylowy	Polecają je AAD i NHS: zmiękczają i usuwają grube łuski. Smoły węglowej (w unijnych przepisach: dziegieć z węgla kamiennego) nie wolno w UE dodawać do kosmetyków. Dziegieć brzozowy czy sosnowy to smoła z drewna – tych zaleceń nie dotyczy.	Według ulotki. Smoła może uwrażliwiać skórę na słońce
Olejek z drzewa herbacianego 5%	Lepszy od placebo w jednym badaniu. Uczula.	W badaniu codziennie przez 4 tygodnie

W 2020 r. unijny komitet naukowy ds. bezpieczeństwa konsumentów uznał pirytionian cynku za bezpieczny w szamponach przeciwłupieżowych w stężeniu do 1%. Od 1 marca 2022 r. i tak nie wolno go dodawać do kosmetyków w UE. Sklasyfikowano go jako szkodliwy dla rozrodczości, a nie wykazano, że brakuje zamienników (rozporządzenie Komisji (UE) 2021/1902).

Jak używać szamponu leczniczego – zasady AAD i NHS:

• Zacznij od zwykłego mycia. Łagodny łupież zwykle ustępuje, gdy regularnie myjesz głowę. Szampon leczniczy – gdy to nie wystarcza.
• Nie spłukuj od razu. Niektóre szampony trzeba zostawić na skórze głowy nawet na 5–10 minut. Czas podaje ulotka.
• Myj skórę, nie włosy. Przy kręconych włosach nakładaj szampon leczniczy tylko na skórę głowy – jego składniki mogą wysuszać włosy.
• Dopasuj częstotliwość do włosów. Przy cienkich, prostych włosach albo tłustej skórze głowy myj głowę nawet codziennie, a szamponu leczniczego używaj 2 razy w tygodniu. Przy grubych i kręconych – ok. raz w tygodniu.
• Daj mu 4 tygodnie. Jeśli nie pomaga, sięgnij po szampon z inną substancją czynną albo używaj dwóch różnych na zmianę.
• Chroń skórę głowy przed słońcem. Oparzenie słoneczne nasila łuszczenie.

Przegląd Cochrane obejmował tylko nastolatków i dorosłych, a wiele badań wykluczało kobiety w ciąży i karmiące. Szampon dla dziecka, w ciąży i w czasie karmienia dobierz z farmaceutą lub lekarzem.

Olejek z drzewa herbacianego na łupież – działa, ale uczula

W 2002 r. dermatolodzy ze szpitala Royal Prince Alfred w Sydney dali 126 osobom z łagodnym lub umiarkowanym łupieżem szampon z 5% olejkiem albo placebo do codziennego mycia przez 4 tygodnie. Ocena nasilenia łupieżu poprawiła się o 41% po olejku i o 11% po placebo.

Zmalały też swędzenie i przetłuszczanie, łuszczenie w ocenie pacjentów – nieistotnie. Działań niepożądanych nie odnotowano. Tyle że to jedno badanie.

A olejek ma drugą twarz. Według przeglądu w czasopiśmie „Contact Dermatitis” (2016) spośród wszystkich olejków eterycznych to on wywołał najwięcej opisanych reakcji alergicznych. W rutynowych testach płatkowych uczulenie wychodzi u 0,1–3,5% badanych. Świeży olejek uczula słabo lub umiarkowanie, utleniony – silniej.

Większość reakcji wywołał czysty olejek, kosmetyki – mniejszość. Uczuleni na olejek częściej niż inni reagują też na terpentynę, kompozycje zapachowe, balsam peruwiański i kalafonię. Jeśli masz któreś z tych uczuleń, wybierz ketokonazol albo cyklopiroks.

Jeśli nie – sięgnij po gotowy szampon zamiast czystego olejku. Sam olejek trzymaj szczelnie zamknięty, z dala od światła i ciepła – więcej o tym, jak bezpiecznie używać olejków eterycznych.

Ocet jabłkowy, cytryna, oleje – co mówią badania?

W sierpniu 2022 r. zespół z katedry dermatologii Northwestern University w Chicago przejrzał 147 filmów o łupieżu i ŁZS na YouTube – razem prawie 6 mln wyświetleń. Prawie połowa wprowadzała w błąd. Olej kokosowy polecano w 14,3% filmów, częściej niż pirytionian cynku (13,6%) i ketokonazol (10,2%).

Ocet jabłkowy polecano w 7,5% filmów, cytrynę – w 4,8%. Zdanie „ocet jabłkowy działa naprawdę dobrze” badacze zaliczyli do wprowadzających w błąd, czyli nieprawdziwych albo naukowo niepotwierdzonych. W bazie PubMed nie znaleźliśmy ani jednego badania klinicznego octu jabłkowego czy soku z cytryny przy łupieżu.

Przy olejach jest wręcz powód do ostrożności. W badaniu laboratoryjnym, które przytaczają dermatolodzy z Alabamy, drożdżak Malassezia furfur rósł na maśle, oleju kukurydzianym, oliwie, oleju kokosowym i rycynowym – najlepiej na maśle. To wynik z probówki, nie z głowy: badań klinicznych olejów przy ŁZS, jak piszą autorzy, nie było. Mimo to radzą nakładać oleje na końce włosów, a nie na skórę głowy.

Uważaj też na kuchenne wcierki: sok z cebuli na włosy potrafi podrażnić skórę.

Dlaczego łupież wraca?

Bo szampon chorobę tłumi, ale jej nie leczy. Według przeglądu Cochrane nawroty są częste: objawy wracają, gdy liczba drożdżaków odbije do poziomu sprzed leczenia. W badaniu z Belgii (2002) w ciągu 4 tygodni po odstawieniu szamponu łupież wrócił u 39% leczonych ketokonazolem i u 51% leczonych pirytionianem cynku.

Na to jest leczenie podtrzymujące. W wieloośrodkowym badaniu kierowanym z Monachium (1995) 575 osób z umiarkowanym lub ciężkim łupieżem i ŁZS myło głowę szamponem z ketokonazolem 2 razy w tygodniu przez 2–4 tygodnie. U 88% efekt oceniono jako bardzo dobry. Potem 312 osób, którym szampon pomógł, trafiło na pół roku do trzech grup. Nawrót wystąpił u:

• 19% myjących głowę ketokonazolem raz w tygodniu,
• 31% używających go co drugi tydzień, na przemian z placebo,
• 47% stosujących tylko placebo.

Przy ciężkim ŁZS leczenie podtrzymujące trwa czasem kilka lat.

Kiedy do lekarza

• Po 4 tygodniach szamponu przeciwłupieżowego objawy nie mijają.
• Łupież jest nasilony, skóra głowy bardzo swędzi albo boli.
• Skóra głowy jest czerwona lub obrzęknięta.
• Łuszczące się, swędzące plamy masz także na twarzy albo na ciele.
• Na głowie pojawiły się place bez włosów.
• Zmiany są rozległe i słabo reagują na leczenie. Tak bywa, gdy ŁZS towarzyszy innym chorobom, np. chorobie Parkinsona albo zakażeniu HIV – wśród zakażonych HIV ŁZS ma nawet 83% osób.

Źródła

• Topical antifungals for seborrhoeic dermatitis – Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015
• Successful treatment and prophylaxis of scalp seborrhoeic dermatitis and dandruff with 2% ketoconazole shampoo – British Journal of Dermatology, 1995
• Treatment of dandruff with 5% tea tree oil shampoo – Journal of the American Academy of Dermatology, 2002
• Tea tree oil: contact allergy and chemical composition – Contact Dermatitis, 2016
• Hair Oils May Worsen Seborrheic Dermatitis in Black Patients – Skin Appendage Disorders, 2023
• YouTube as a Source of Information about Seborrheic Dermatitis – The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology, 2023
• How to treat dandruff – American Academy of Dermatology (AAD), 2023
• Dandruff – NHS, 2026